Jumpscares in horror: een toevoeging of terreur voor je zintuigen?

Maar de vraag blijft: heeft de jumpscare het horrorgenre goed gedaan, of is het slechts een goedkope, makkelijke manier om mensen te laten schrikken? Laten we het fenomeen eens wat beter bekijken.

De oorsprong en evolutie van de jumpscare

Jumpscares vinden hun oorsprong in vroege horrorfilms en -vertellingen, waar onvoorspelbare gebeurtenissen vaak werden gebruikt om spanning op te bouwen en de angst te verhogen. De eerste jumpscare dateert uit 1942. Tijdens het bewerken van Cat People monteerde regisseur Jacques Tourneur de scène zo, dat de eerste jumpscare geboren was.

In de jaren tachtig en negentig bereikte de techniek een nieuw niveau met films als Scream en The Ring, die de jumpscare als kernmechanisme gebruikten om de spanning te versterken. Met de komst van indie-horror en videogames bleef de jumpscare populair omdat het snel en effectief angst opwekt. De twijfelachtige eer voor de serie met de meeste jumpscares gaat naar de Netflix-serie The Midnight Club van Mike Flanagan (The Haunting of Hill House). Hij is officieel erkend door het Guinness Book of Records met één aflevering waarin een ongekend hoog aantal (21!) jumpscares zitten.

De kracht en zwakte van jumpscares

Aan de positieve kant kunnen jumpscares effectief zijn in het creëren van een schrikreactie en het verhogen van de spanning op korte termijn. Ze sturen een plotselinge adrenalinepiek door de hersenen, wat een intense emotionele reactie oproept. In situaties waar de spanning langzaam wordt opgebouwd, kunnen jumpscares die spanning ontlokken en het publiek scherp houden. De eerste Conjuring-film is een goed voorbeeld van hoe de jumpscare effectief ingezet werd. Doordat de verwachte jump in eerste instantie uitbleef, werd het schrikeffect groter.

Echter, er is ook een keerzijde. Veel critici (waaronder ondergetekende) wijzen erop dat jumpscares vaak worden gebruikt als een makkelijk trucje dat de aandacht afleidt van een zwakker, minder doordacht verhaal of atmosfeer. Films zoals de remake van The Blair Witch Project, The Strangers: Chapter 1 of The Last Exorcism zijn hiervan een goed voorbeeld. Het lijkt soms alsof filmmakers of ontwikkelaars er te afhankelijk van zijn geworden. Vooral in horrorfilms en -games, die vooral op snelheid en schrik willen werken zonder echte inhoud of diepgang, lijkt het erop dat ze makkelijk en snel willen scoren.

Games zoals Five Nights at Freddy's leunen heel erg op de jumpscare. Het verhaal eromheen is ondergeschikt en de focus ligt volledig op de schrikmomenten. Maar dat zo'n spel het dan vervolgens wel goed doet in de winkels zegt volgens mij wel veel over de tijdsgeest waarin we leven. Alles moet sneller, 24 uur beschikbaar zijn en zonder veel moeite op je af komen. Microtransacties zorgen ervoor dat je sneller door een spel kunt lopen, of makkelijker het einde kunt halen. Filmpjes moeten niet langer dan 10 seconden duren op sociale media, anders ben je de aandacht van jouw publiek kwijt. En dat is jammer. Het spel Phasmophobia heeft helemaal geen jumpscares en is (mijns inziens) een flink stuk enger dan het eerdergenoemde Five Nights, puur vanwege de spanningsopbouw die de verwachting (het onderzoeken op locatie) en daarna de climax (het 'verstoppertje spelen met het spook') met zich meebrengen.

Voegt het iets toe aan het genre?

Het antwoord op deze vraag hangt sterk af van de context. Wanneer het goed geïmplementeerd is kunnen jumpscares onderdeel zijn van een bredere, meeslepende horrorervaring. Ze kunnen de kern van een verhaal versterken door de angst en onzekerheid te verhogen. Denk bijvoorbeeld aan Insidious, waarin jumpscares een donkere, verontrustende sfeer ondersteunen.

Aan de andere kant ontbreekt het soms aan nuance, waardoor de jumpscare een trucje wordt dat de authenticiteit van de angst ondermijnt. Te veel jumpscares kunnen de spanning juist afbreken en de kijker of gamer uit het verhaal trekken.

Conclusie: een noodzakelijk kwaad of een waardevol instrument?

De jumpscare kan een krachtig hulpmiddel zijn binnen het horrorgenre, mits met mate en op de juiste manier toegepast. Wanneer het wordt gebruikt om een diepere, eventueel psychologische spanning te versterken, verrijkt het de ervaring. Maar wanneer het als een goedkope, snel toegankelijke oplossing wordt ingezet, kan het niet voldoen aan de verwachtingen van een doordacht horrorverhaal.

Kortom: de jumpscare is geen slechte techniek op zichzelf, maar het ligt vooral aan de manier waarop het wordt ingezet. Fundamenteel blijft dat echte horror uit meerdere elementen bestaat, zoals sfeer, verhaal en emoties - en niet uitsluitend uit verrassingsmomenten. Wat vind jij van jumpscares? Een toevoeging of terreur voor je zintuigen?