De oorsprong van…. De zombie!
In deze nieuwe rubriek kijken we naar de oorsprong van verschillende klassieke monsters. De zombie, weerwolf, vampier, heks en meer. Waar ligt de oorsprong, wat zijn ze precies en voor welke metafoor staan deze klassieke en welbekende engerds?
De zombie
Traag, kreunend, strompelend, gedreven door honger. Of schreeuwend, rennend en zich stortend op het volgende slachtoffer. De afgelopen decennia hebben we ze in verschillende vormen zien evolueren: De ondoden. De zombies.
Oorsprong uit Afrika
De zombie van nu is anders dan de zombie van toen. De oorsprong ligt in Haïtiaanse voodoo, die terugvoert op West-Afrikaanse tradities. Kikongo, de taal die men spreekt in het Afrikaanse Congo, heeft waarschijnlijk de basis gelegd voor het moderne woord: nzambi. Dit woord betekent geest of god.
In de Haïtiaanse voodoo werden zombies gezien als doden die door een bokor (een soort voodoo-priester) weer tot leven werden gewekt. Ze werden ingezet als slaaf voor allerhande werk. Door een geest in een dood lichaam te stoppen kwam deze weer tot leven en kon zo bestuurd worden met simpele instructies.
Wie de Donald Duck-verhalen van Carl Barks heeft gelezen herinnert zich ongetwijfeld wel Bombie de Zombie. Hij is een schoolvoorbeeld van de klassieke voodoo-zombie die de familie Duck volgde zonder gewelddadig te zijn.
Er ligt dus een voor de hand liggende link naar slavernij. De diepgewortelde voodoo-angsten zorgden ervoor dat tot slaaf gemaakte Afrikanen ervan zouden afzien zelfmoord te plegen. Want zelfmoord zou leiden tot zombificatie: de bokor zou gewoon een nieuwe geest in je lichaam stoppen en op deze manier je verdoemen tot een lot erger dan de dood.
De moderne zombie
De moderne kijk op zombies komt, weinig verrassend, vooral uit Amerika. De eerste westerse kennismaking met het zombie-concept was waarschijnlijk via William Seabrook’s boek The Magic Island. Dit boek uit 1929 introduceerde het zombie-concept aan het grote, Amerikaanse publiek. De eerste zombiefilm volgde niet lang daarna; White Zombie uit 1932 met Bela Lugosi. Jawel, dezelfde Bela Lugosi die ook Dracula speelde.
Omdat er nog niet veel bekend was over de zombie speelde Lugosi meer een soort tovenaar. Met zijn zombie-ogen kon hij anderen besturen en dingen laten doen die hij wilde. Het concept van de gebeten persoon die in een bloeddorstige maniak verandert was hier nog niet uitgevonden. Zo bleef de zombie tot de jaren 60: een wezen dat dood en levend tegelijk was, met speciale krachten. Opgesloten in obscure b-films. Tot George Romero.
De Romero-revolutie
In 1968 barste de Romero-revolutie los: de komst van de zombie zoals wij hem nu grotendeels kennen. In George Romero’s Night of the Living Dead (1968) werden de regels opnieuw opgesteld. Weg was de voodoo-meester. Hier waren de zombies ineens overal aanwezig. Vleesetende ondoden veroorzaakt door straling en niet langer slaaf van een heerser.
Deze zombies werden een metafoor voor een samenleving die zich van binnenuit opvreet. Overconsumptie, conformisme, maatschappelijke ineenstorting. Zelfs je buurman kun je niet meer vertrouwen als het erop aankomt. Dit werd nog meer uitgewerkt in vervolgen Dawn of the Dead (1978), met zombies in het winkelcentrum, en Day of the Dead (1985).
Een diepgewortelde angst voor de ander, die nog steeds iedere dag actueel is, kreeg hier de overhand. Maar ook dit uitgangspunt heeft zijn verschillende versies gehad. De klassiek trage, maar niet ongevaarlijke, ondoden zagen we in Night of the Living Dead en het vervolg Dawn of the Dead. Een radicalere variant werd geïntroduceerd in de razernij-apocalyps van 28 Days Later (2002) en daarna in de Snyder remake van Dawn of the Dead (2004).
De snelle varianten
Deze zombies konden ineens rennen en waren niet uit te putten. Ze sloegen op ieder geluid als bezetenen aan. Langzame zombies konden misschien nog worden gezien als een slapende massa die zich laat beïnvloeden door de moderne media. Maar deze turbo-varianten lieten echt zien: niet meedoen is meegetrokken worden. De in slaap gesuste menigte blijkt gewoon voor jou te komen, rennend en schreeuwend, als je laat zien dat je eigen gedachten hebt en wakker bent. Zo zagen we de zombies op het witte doek steeds agressiever worden. Maar ook in videogames kregen ze een tweede leven, of dood, zeg maar.
Zombies in games
In games hebben zombies vaak meer de functie van schietschijf. Toch is het slavernij thema hier ook vaak de basis van een zombieplaag. Neem Resident Evil. Daarin ontsnapt er in een laboratorium een virus waardoor de werknemers van dit lab allemaal in zombies veranderen. Tot zombies gemaakt, net als hun Haïtiaanse voorgangers. Niemand kiest hier vrijwillig voor; het overkomt je, vaak door een dominante partij: in dit geval niet de Haïtiaanse bokor, maar de Umbrella Corporation.
Verspreiding en ontwikkeling van het virus volgen elkaar op. Umbrella blijkt er wel brood in te zien om dit biologische wapen steeds verder te ontwikkelen. Waarom? Dominantie, kapitalisme, wapenindustrie. Zo staat de zombie dus overal centraal als een makke menigte die door een overspoelende kracht wordt meegetrokken.
Verlies van individualiteit
En zo zien we de metafoor voor zombies permanent gestalte krijgen. Verlies van individualiteit, opgezogen worden in een massa van besmette slachtoffers. Overconsumptie door maar door te blijven gaan, nooit verzadigd. Altijd maar meer en meer willen zonder er echt van te genieten. En misschien wel meest recent een pandemie die de samenleving bedreigde. Wanneer ben je besmet? Fysiek? Geestelijk? Moet je blijven vechten om te overleven of is het makkelijker om eraan over te geven en gewoon maar mee te doen?
Slavernij als basis, met in ieder tijdsgewricht een nieuwe meester: overconsumptie, ideologie, massa & sociale media en polarisatie. De zombie is de ultieme metafoor voor verlies van autonomie. Niet gek dat de zombie niet weg te slaan is uit moderne horror: deze spiegel lijkt in het huidige tijdsgewricht alleen maar meer opgepoetst te zijn.
Wil je de zombie-klassiekers ervaren? Dan bevelen we de volgende titels aan:
Film
De Romero-canon (must-see, alledrie op YouTube te zien):
Night of the Living Dead (1968) - De revolutie begint hier
Dawn of the Dead (1978) - Zombies in het winkelcentrum, kritiek op consumptie
Day of the Dead (1985) - Militairen vs wetenschappers in een bunker, grimmig!
Moderne klassiekers:
28 Days Later (2002) - Danny Boyle's rage-virus introduceert de rennende zombie
Dawn of the Dead (2004) - Snyder's remake, turbo-zombies in actie
Train to Busan (2016) - Koreaanse trein-thriller, emotioneel en meedogenloos
Shaun of the Dead (2004) - Edgar Wright's geniale zombie-comedy
[REC] (2007) - Spaanse found-footage-horror, claustrofobisch en intens
The Return of the Living Dead (1985) - Waar "Braaaains!" vandaan komt, een persoonlijke favoriet!
Een alternatieve sequel op Night of the Living Dead van een ander team.
Nederlandse inbreng:
Zombibi (2012) - Nederlandse zombie-komedie die zich afspeelt in Amsterdam. Low-budget maar met Nederlandse humor en herkenbare locaties. Geen meesterwerk, wel leuk.
Televisie
Lange series:
The Walking Dead (2010-2022) - 11 seizoenen. Gaat eindeloos door, plus spin-offs
Kortere series :
Kingdom (Netflix, 2019-2021) - Koreaans kostuum-drama met zombies, prachtig gefilmd
Black Summer (Netflix, 2019-2021) - Grimmige, realistische zombie-apocalyps zonder sentiment
The Last of Us (HBO, 2023-heden) - Schimmel uitbraak, technisch geen zombies, maar wel het gevoel van een zombie-apocalyps
Videogames
Resident Evil serie (1996-heden) - De grondlegger, geheimzinnig bedrijf maakt bioweapons
The Last of Us I & II (2013/2020) - Emotioneel verhaal, schimmel uitbraak, neerwaartse spiraal van geweld in part II
Days Gone (2019) - Motorrijder in een zombie-apocalyps wereld. Vrij unieke game, zelfs voor een open-world titel
Arizona Sunshine Remake (2024) - Voor wie een VR headset heeft liggen. Onze review lees je hier.
